Een DPIA (Data Protection Impact Assessment) is een verplichte privacytoets onder de AVG wanneer een gegevensverwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de rechten en vrijheden van betrokkenen. In de zorgsector is een DPIA vrijwel altijd vereist bij verwerkingen van medische gegevens, omdat gezondheidsdata als bijzondere persoonsgegevens worden aangemerkt. De verplichting geldt specifiek wanneer nieuwe technologieën worden ingezet, grootschalige verwerkingen plaatsvinden of systematische monitoring van patiënten wordt toegepast.
Voor zorgorganisaties betekent dit concreet dat bij de invoering van een nieuw EPD-systeem, de implementatie van zorgtechnologie of het koppelen van patiëntgegevens tussen afdelingen een DPIA uitgevoerd moet worden. In dit artikel beantwoorden we de belangrijkste vragen over wanneer een DPIA verplicht is, welke onderdelen erin moeten en hoe je als zorginstelling aan je verplichtingen voldoet.
Welke verwerkingen in de zorg vereisen een DPIA?
In de zorgsector is een DPIA verplicht bij verwerkingen die gezondheidsgegevens combineren met andere risicoverhogende factoren, zoals grootschalige verwerking, nieuwe technologieën of systematische monitoring van kwetsbare personen. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft een specifieke lijst gepubliceerd met verwerkingen waarvoor altijd een DPIA nodig is.
Concrete voorbeelden van verwerkingen in de zorg die een DPIA vereisen, zijn:
- Implementatie of wijziging van elektronische patiëntendossiers (EPD)
- Gebruik van gezondheidsapps die patiëntgegevens verzamelen
- Cameratoezicht op afdelingen met kwetsbare patiënten
- Koppeling van patiëntgegevens tussen verschillende zorginstellingen
- Inzet van artificial intelligence voor diagnostiek of behandeladvies
- Biometrische toegangscontrole tot zorgsystemen
- Telemonitoring van patiënten in de thuiszorg
De verplichting geldt niet alleen bij volledig nieuwe verwerkingen. Ook bij substantiële wijzigingen in bestaande processen, zoals de uitbreiding van een EPD met nieuwe functionaliteiten of het toevoegen van externe koppelingen, moet je beoordelen of een nieuwe of herziene DPIA nodig is. De kern is dat je vooraf inschat welke privacyrisico’s de verwerking met zich meebrengt en hoe je deze kunt beperken.
Hoe bepaal je of een verwerking ‘hoog risico’ is?
Een verwerking is ‘hoog risico’ wanneer deze voldoet aan minimaal twee van de negen criteria die de European Data Protection Board (EDPB) heeft vastgesteld. Voor zorginstellingen is het criterium ‘verwerking van bijzondere persoonsgegevens’ vrijwel altijd van toepassing, waardoor slechts één aanvullend criterium voldoende is om een DPIA verplicht te maken.
De negen criteria voor het bepalen van hoog risico zijn:
- Evaluatie of scoretoekenning (profilering van patiënten)
- Geautomatiseerde besluitvorming met rechtsgevolgen
- Stelselmatige en grootschalige monitoring
- Verwerking van gevoelige gegevens of gegevens van zeer persoonlijke aard
- Grootschalige gegevensverwerking
- Matching of combineren van datasets
- Gegevens over kwetsbare personen (patiënten, kinderen, ouderen)
- Innovatief gebruik van technologie
- Verwerkingen die betrokkenen beletten een recht uit te oefenen
In de praktijk betekent dit dat een huisartsenpraktijk die overstapt naar een nieuw patiëntensysteem al snel aan meerdere criteria voldoet: bijzondere persoonsgegevens (gezondheidsdata), kwetsbare personen (patiënten) en mogelijk innovatieve technologie. Een praktische vuistregel voor de zorgsector is daarom: bij twijfel, voer een DPIA uit. De inspanning weegt niet op tegen de risico’s van non-compliance.
Wat zijn de verplichte onderdelen van een DPIA?
Een DPIA moet volgens artikel 35 van de AVG minimaal vier verplichte onderdelen bevatten: een systematische beschrijving van de verwerking, een beoordeling van noodzaak en evenredigheid, een risicobeoordeling voor betrokkenen en de maatregelen om risico’s aan te pakken. Zonder deze elementen voldoet de DPIA niet aan de wettelijke eisen.
Beschrijving van de verwerking
Dit onderdeel omvat een gedetailleerde beschrijving van welke persoonsgegevens worden verwerkt, voor welk doel, op welke rechtsgrond en hoe de gegevens door de organisatie stromen. Voor een zorginstelling betekent dit concreet vastleggen welke patiëntgegevens in welk systeem worden opgeslagen, wie toegang heeft, hoe lang gegevens worden bewaard en met welke externe partijen gegevens worden gedeeld.
Noodzaak en evenredigheid
Hier onderbouw je waarom de gegevensverwerking noodzakelijk is voor het beoogde doel en of je niet meer gegevens verwerkt dan strikt nodig. Bij de implementatie van een nieuw EPD-systeem moet je bijvoorbeeld aantonen dat de gekozen oplossing proportioneel is en dat minder ingrijpende alternatieven onvoldoende zijn.
Risicobeoordeling en maatregelen
De risicobeoordeling brengt in kaart welke concrete risico’s de verwerking oplevert voor patiënten en andere betrokkenen. Denk aan risico’s zoals ongeautoriseerde toegang, datalekken of discriminatie op basis van gezondheidsgegevens. Voor elk geïdentificeerd risico beschrijf je welke technische en organisatorische maatregelen je neemt om het risico te beperken, zoals versleuteling, toegangscontrole of pseudonimisering.
Wanneer moet je de Autoriteit Persoonsgegevens raadplegen?
Je moet de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) vooraf raadplegen wanneer uit de DPIA blijkt dat de verwerking een hoog risico oplevert dat je niet voldoende kunt beperken met passende maatregelen. Deze voorafgaande raadpleging is verplicht voordat je met de verwerking start en de AP heeft vervolgens maximaal acht weken om te reageren.
In de praktijk betekent dit dat je eerst alle redelijke maatregelen moet nemen om risico’s te verkleinen. Pas wanneer er een restrisico overblijft dat je als zorgorganisatie niet acceptabel kunt terugbrengen, schakel je de AP in. De toezichthouder beoordeelt dan of de verwerking mag doorgaan, onder welke voorwaarden, of dat deze helemaal niet is toegestaan.
Situaties waarin raadpleging vaak nodig is in de zorgsector:
- Grootschalige uitwisseling van patiëntgegevens met externe partijen waarbij adequate beveiliging technisch complex is
- Inzet van AI-systemen voor medische besluitvorming waarbij menselijke tussenkomst beperkt is
- Verwerkingen waarbij informed consent van patiënten niet volledig haalbaar is
Het is verstandig om de Functionaris Gegevensbescherming (FG) vroeg in het DPIA-proces te betrekken. De FG kan inschatten of raadpleging van de AP waarschijnlijk nodig zal zijn en helpt bij het documenteren van de afwegingen die je als organisatie maakt.
Hoe vaak moet een DPIA worden herzien?
Een DPIA moet worden herzien wanneer de verwerking substantieel wijzigt of wanneer nieuwe risico’s ontstaan. De AVG schrijft geen vaste herzieningstermijn voor, maar de Autoriteit Persoonsgegevens adviseert om minimaal elke drie jaar een herbeoordeling uit te voeren, ook als er geen directe aanleiding lijkt te zijn.
Momenten waarop herziening noodzakelijk is:
- Wijzigingen in de verwerking zelf (nieuwe gegevenscategorieën, andere doeleinden, nieuwe ontvangers)
- Technologische veranderingen (software-updates, nieuwe koppelingen, cloudmigratie)
- Organisatorische wijzigingen (fusies, nieuwe samenwerkingsverbanden, uitbreiding van toegangsrechten)
- Veranderingen in de context (nieuwe wetgeving, gewijzigde richtlijnen van de AP, incidenten in de sector)
- Nieuwe inzichten over risico’s (na een datalek of beveiligingsincident)
Een praktische aanpak is om DPIA-herziening te integreren in je reguliere governancecyclus. Koppel de herbeoordeling aan jaarlijkse audits van je informatiebeveiliging of aan de evaluatie van je verwerkingsregister. Zo voorkom je dat DPIA’s verouderde documenten worden die niet meer aansluiten bij de werkelijke verwerkingspraktijk.
Documenteer bij elke herziening welke wijzigingen zijn doorgevoerd en waarom. Deze audit trail toont aan dat je als zorgorganisatie continu aandacht hebt voor gegevensbescherming en niet alleen bij de initiële implementatie.
Hoe Vandaag® helpt bij DPIA en privacycompliance in de zorg
Bij Vandaag® ondersteunen we zorgorganisaties bij het uitvoeren van DPIA’s en het structureel inrichten van gegevensbescherming. We begrijpen dat informatiebeveiliging en privacy geen geïsoleerde vraagstukken zijn, maar direct samenhangen met je processen, systemen en organisatiecultuur.
Onze aanpak bij DPIA’s en privacycompliance omvat:
- Praktische DPIA-begeleiding: We helpen bij het uitvoeren van DPIA’s die voldoen aan de AVG, zonder dat het een papieren exercitie wordt
- Integrale informatiebeveiliging: We richten informatiebeveiliging in conform NEN 7510 en NIS2, zodat je als bestuurder aantoonbaar in control bent
- Procesinrichting: We zorgen dat privacy-assessments onderdeel worden van je reguliere werkprocessen
- Verbinding met de praktijk: We vertalen complexe regelgeving naar concrete acties die passen bij jouw zorgorganisatie
Wil je weten hoe jouw organisatie ervoor staat op het gebied van DPIA’s en gegevensbescherming? Neem contact met ons op voor een vrijblijvend gesprek over hoe we samen de paarse krokodil van privacybureaucratie kunnen temmen, zodat jij je kunt richten op wat echt telt: aandacht voor zorg.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het gemiddeld om een DPIA uit te voeren voor een zorgorganisatie?
De doorlooptijd van een DPIA varieert van enkele weken tot enkele maanden, afhankelijk van de complexiteit van de verwerking en de omvang van je organisatie. Voor een standaard EPD-implementatie kun je rekenen op 4-8 weken, inclusief het verzamelen van input van stakeholders en het opstellen van het rapport. Plan voldoende tijd in vóór de geplande go-live datum, zodat eventuele aanpassingen nog doorgevoerd kunnen worden.
Wie binnen de zorgorganisatie is verantwoordelijk voor het uitvoeren van een DPIA?
De eindverantwoordelijkheid voor de DPIA ligt bij de verwerkingsverantwoordelijke, meestal het bestuur van de zorginstelling. In de praktijk wordt de uitvoering vaak belegd bij de privacy officer, informatiemanager of projectleider, in samenwerking met de Functionaris Gegevensbescherming (FG). De FG heeft een wettelijke adviesrol en moet bij het DPIA-proces worden betrokken, maar voert de DPIA niet zelf uit om onafhankelijk te kunnen blijven.
Wat zijn de meest gemaakte fouten bij het uitvoeren van een DPIA in de zorgsector?
De meest voorkomende fouten zijn: te laat starten (pas na implementatie in plaats van vooraf), onvoldoende betrokkenheid van de juiste stakeholders zoals IT en zorgprofessionals, en het beschouwen van de DPIA als eenmalige papieren exercitie. Daarnaast zien we vaak dat risico’s te algemeen worden beschreven zonder concrete maatregelen, of dat de DPIA niet wordt bijgewerkt na wijzigingen in het systeem of proces.
Kan ik een bestaand DPIA-template gebruiken of moet ik alles zelf opstellen?
Je kunt zeker gebruik maken van bestaande templates, zoals het model van de Autoriteit Persoonsgegevens of sectorspecifieke templates voor de zorg. Het is echter essentieel dat je het template aanpast aan jouw specifieke situatie en verwerking. Een template biedt structuur, maar de inhoud moet volledig toegespitst zijn op jouw organisatie, systemen en risico’s. Kopiëren van standaardteksten zonder aanpassing leidt tot een DPIA die niet voldoet aan de wettelijke eisen.
Wat gebeurt er als ik geen DPIA uitvoer terwijl dit wel verplicht is?
Het niet uitvoeren van een verplichte DPIA is een overtreding van de AVG waarvoor de Autoriteit Persoonsgegevens boetes kan opleggen tot 10 miljoen euro of 2% van de wereldwijde jaaromzet. Daarnaast loop je het risico dat privacyrisico’s niet tijdig worden gesignaleerd, wat kan leiden tot datalekken met reputatieschade en claims van betrokkenen. Bij een incident zal de AP ook meewegen of je vooraf een DPIA had moeten uitvoeren.
Hoe betrek ik patiënten of hun vertegenwoordigers bij de DPIA?
De AVG schrijft voor dat je ‘waar passend’ de standpunten van betrokkenen inwint. In de zorg kun je dit doen door de cliëntenraad te raadplegen, focusgroepen te organiseren of patiëntenverenigingen te betrekken bij specifieke verwerkingen. Dit hoeft niet bij elke DPIA, maar is vooral waardevol bij verwerkingen die direct impact hebben op de patiëntervaring of gevoelige keuzes omvatten, zoals het delen van gegevens met externe partijen.
Moet ik voor elke leverancier of verwerker een aparte DPIA uitvoeren?
Nee, je voert een DPIA uit per verwerking, niet per leverancier. Als meerdere leveranciers betrokken zijn bij dezelfde verwerking (bijvoorbeeld een EPD met koppelingen naar laboratoria), neem je al deze partijen mee in één DPIA. Wel moet je per verwerker beoordelen welke risico’s zij introduceren en welke waarborgen in de verwerkersovereenkomst zijn opgenomen. Bij een nieuwe verwerker voor een bestaande verwerking kan herziening van de DPIA nodig zijn.